استارتاپها بر پایه جاهطلبیهای بزرگ و بلند پروازانه شکل میگیرند و همین موضوع باعث شده است که برای دههها، توجه فیلمسازان را به خود جلب کنند. داستان شکلگیری آنها جذابیتی انکارناپذیر دارد: ایدههایی جسورانه که از یک شروع نامطمئن در گاراژ خانه یا یک دفتر کار اشتراکی کوچک و نامرتب آغاز میشوند و گاهی در مواردی بسیار نادر به شرکتهایی چند ملیتی با دفاتر مرکزی بزرگ تبدیل میشوند.
۱۳ فیلم، سریال و مستندی که در ادامه معرفی میشوند هر کدام داستانی بزرگ را روایت میکنند. از انقلاب رایانههای شخصی و پروژههای بلندپروازانه فضایی گرفته تا تحول صنایع، بنیانگذاران نابغه، خروجهای موفق از کسبوکار و شکستهای دردناک.
هرکدام از آثار این فهرست به ترتیب زمانی معکوس (از جدیدترین به قدیمیترین) انتخاب شدهاند؛ زیرا درسهای ارزشمندی در خود دارند، اشتباهات رایج مسیر کارآفرینی را نشان میدهند و دستکم میتوانند الهامبخش افرادی باشند که در فضای استارتاپی فعالیت میکنند.
«من در یک گاراژ کنار وزنیاک نشستم و آینده را اختراع کردم. چون این هنرمندان هستند که مسیر را هدایت میکنند، نه کسانی که برای نمایش از دیگران اجازه و تایید میگیرند.»
— استیو جابز
فیلم Steve Jobs به کارگردانی دنی بویل و نویسندگی آرون سورکین، شاید بهیادماندنیترین تصویر سینمایی از شخصیتی بزرگتر از زندگی واقعی باشد. هرچند که معتبرترین روایت تاریخی از او نیست.
استیو جابز همان کسی بود که در شکلگیری مک، آیپاد و آیفون نقش داشت، اپل را به ارزشمندترین شرکت جهان تبدیل کرد، تعریف تازهای از نقش مدیرعامل شرکتهای فناوری در دوران معاصر ارائه داد و برخی از الگوهای رایج و امروزی سیلیکونولی را پایهگذاری کرد. الگوهایی مانند سخنرانیهای بزرگ هنگام رونمایی از محصولات جدید که امروزه تا حدی تکراری شدهاند.
البته داستان بازگشت استیو جابز به اپل نیز بهتنهایی جذابیت زیادی دارد. بازگشتی دیدنی پس از آنکه چند سال قبل از شرکت کنار گذاشته شده بود! و در نهایت توانست اپل را از بحران ورشکستگی نجات دهد.
مایکل فاسبندر در این فیلم نقش استیو جابز را بازی میکند. فیلم همزمان اسطوره استیو جابز و روایت رایج صنعت فناوری از سرمایهداری تحولآفرین و انقلابی را به چالش میکشد و از برخی جنبهها آن را تایید میکند.
«خودت میدانستی که این اتفاق میافتد. همهچیز بخشی از برنامه است. جو بهم بگو که برنامهای داری.»
— گوردون کلارک
دهه ۱۹۸۰ در سریال Halt and Catch Fire چندان پرزرقوبرق و باشکوه به تصویر کشیده نمیشود. این درام تاریخی و داستانی در روزهای ابتدایی و پرآشوب شکلگیری رایانههای شخصی روایت میشود.
این سریال داستانی از شبکه AMC است که انقلاب بزرگ فناوری در تاریخ را به بستری برای روایت داستانهای شخصی سه شخصیت تبدیل میکند: جو مکمیلان، فروشنده و مذاکرهکنندهای جاهطلب؛ گوردون کلارک، مهندس؛ و کامرون هاو، برنامهنویس.
محور اصلی داستان انگیزه و تلاشی است که این افراد با تکیه بر آن تصمیم میگیرند شرکت فناوری نهچندان مطرح کاردیف الکتریک در تگزاس را در مقابل غول ظاهرا شکستناپذیر صنعت فناوری یعنی IBM، قرار دهند.
در فصلهای بعدی کامرون هاو با بازی مکنزی دیویس، شرکت مستقلی در حوزه بازیهای رایانهای و اتاقهای گفتوگوی آنلاین به نام Mutiny راهاندازی میکند. او این کسبوکار را از یک خانه اجارهای در دالاس آغاز میکند.
Mutiny نسخهای اولیه از سرویسهای اینترنتی مبتنی بر شمارهگیری تلفنی (Dial-up) مانند CompuServe، Prodigy و AOL است.
«بین خودمان بماند؛ نسخه آزمایشی محصولمان از کار افتاده، سرمایهگذاران خطرپذیر تمام سرمایهشان را پس گرفتهاند و دور اول جذب سرمایه ما عملا منتفی شده است. کارمان تمام است! نهایتا دو یا سه هفته دیگر دوام میآوریم. حالا... به نظرتان میتوانید من را استخدام کنید؟»
— یکی از بنیانگذاران یک استارتاپ
سریال Silicon Valley ساخته مایک جاج، گاهی آنقدر به واقعیت نزدیک میشود که تماشای آن برای فعالان این حوزه کمی آشنا و حتی عجیب به نظر میرسد.
این مجموعه کمدی و انتقادی شبکه HBO که با استقبال منتقدان و مخاطبان روبهرو شده و داستان استارتاپی به نام Pied Piper را دنبال میکند. این شرکت بر پایه یک الگوریتم انقلابی فشردهسازی داده شکل گرفته است.
داستان از مراحل ابتدایی فعالیت شرکت در یک فضای کار اشتراکی کوچک در منطقهای حومهای آغاز میشود و تا حضور در رویداد TechCrunch Disrupt و رقابت برای جلب توجه سرمایهگذاران خطرپذیر ادامه پیدا میکند.
شخصیتها و اتفاقات داستان بهشدت از فضای واقعی وبلاگها و رسانههای فناوری الهام گرفتهاند. سریال Silicon Valley بهتر از بسیاری از آثار تلویزیونی دیگر، جنبههای عجیب، طنزآمیز و گاه غیرمنطقی فضای استارتاپی امروز را به تصویر میکشد.
حتی یکی از مهمترین پیشرفتهای فناوری شرکت Pied Piper نیز از گفتوگویی بسیار رکیک و خندهدار میان شخصیتها شکل میگیرد!
«ما یک انقلاب فناوری را آغاز کردیم؛ انقلابی در شیوه تفکر.»
— جک ما
جک ما، بنیانگذار علیبابا در سال ۱۹۹۵ گفته بود:
«فکر میکنم ورود به بازارهای بینالمللی اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر روزی رایانههایمان را روشن کنیم و ببینیم همهچیز در آنها خارجی است، دیگر خیلی دیر شده و از این بابت پشیمان خواهیم شد.»
مستند Crocodile in the Yangtze صرفا داستان شکلگیری علیبابا نیست؛ بلکه روایتگر انقلاب اقتصادی چین و تاثیر آن بر جهان نیز هست.
این مستند که ترکیبی از روایت شخصی و مستند تاریخی است، با روایت پورتر اریسمن، معاون پیشین بازاریابی علیبابا همراه میشود. او داستان جک ما، مدیرعامل مرموز و تاثیرگذار این شرکت را دنبال میکند. مردی که کسبوکار خود را از آپارتمانش آغاز کرد و در نهایت آن را به شرکتی تبدیل کرد که عرضه اولیه سهامش در بازار آمریکا بیش از ۲۵ میلیارد دلار ارزش داشت.
در این روند جک ما با چالشهای متعددی روبهرو میشود؛ از موانع اداری و دولتی گرفته تا ترکیدن حبابهای فناوری و رقابت با شرکت eBay.
با وجود تمام این موانع او در هر مرحله چشماندازی بزرگتر را دنبال میکند.
«همیشه در مرز منطقه امن خود قرار داری. تقریبا هر کاری که انجام میدهی، کاری است که فقط بهسختی صلاحیت انجام دادنش را داری یا حتی هنوز برای آن آمادگی کافی نداری.»
The Startup Kids مستندی است که بر مصاحبه با بنیانگذاران جوان شرکتهای فناوری تمرکز دارد. در میان افرادی که در این مستند حضور دارند، بنیانگذاران شرکتهایی مانند Vimeo، Dropbox، SoundCloud، Debito و xsmoke دیده میشوند.
این کارآفرینان از انگیزهها، تجربهها و اشتیاقی صحبت میکنند که به آنها کمک کرده است در سنین تقریبا پایین، کسبوکارهایی خلاقانه و تاثیرگذاری راهاندازی کنند.
بسیاری از این بنیانگذاران مسیر خود را با دنبال کردن یک علاقه شخصی و وسواس فکری نسبت به یک ایده آغاز کردهاند؛ علاقهای که آنها را تا جایی پیش برده که توانستهاند از آن یک کسبوکار واقعی بسازند.
البته برخی از توضیحات مستند درباره جذب سرمایه و موانع فنی ممکن است برای مخاطبانی که تجربه بیشتری در این زمینه دارند، بیش از حد ساده به نظر برسد.
بااینحال همین سادگی یکی از ویژگیهای مثبت مستند است. زیرا برای تماشای خانوادگی نیز مناسب است و وارد جزئیات پیچیده و تخصصی دنیای استارتاپها نمیشود.
«اگر شما مخترعان فیسبوک بودید، خودتان فیسبوک را اختراع میکردید.»
— مارک زاکربرگ
کمتر داستانی میتوانست به اندازه The Social Network مسیر دراماتیک و جذابی داشته باشد؛ حتی اگر کاملا تخیلی نوشته شده بود.
البته ممکن است بخشی از اتفاقات فیلم نیز به همین شکل باشد؛ زیرا آرون سورکین، نویسنده فیلم در روایت داستان تاسیس فیسبوک از برخی آزادیهای خلاقانه استفاده کرده است.
نتیجه فیلمی جذاب و بهیادماندنی است که نشان میدهد مارک زاکربرگ با شخصیتی پیچیده و انگیزهای قدرتمند، چگونه فیسبوک را از یک الگوریتم ساده و جنسیتزده که روی پنجرهای نوشته شده بود به یکی از پیشگامان شبکههای اجتماعی تبدیل کرد.
یکی از بهیادماندنیترین صحنههای فیلم جایی است که مارک در نهایت تصمیم میگیرد دوست و همبنیانگذار خود را که چشمانی اشکآلود دارد، از شرکت کنار بگذارد و به او میگوید:
«قرار است من را مقصر بدانی چون تو مسئول بخش تجاری شرکت بودی و با خود شرکت یک قرارداد تجاری بد انجام دادی؟»
این فیلم بهخوبی نشان میدهد که اختلافات میان بنیانگذاران، مسائل مالکیت و تصمیمهای تجاری چگونه میتوانند حتی نزدیکترین روابط را تحت تاثیر قرار دهند.
«بابا، واقعا شغلت چیه؟»
— پیچ جانسون
این مستند با استفاده از مصاحبهها و اسناد تاریخی، روند شکلگیری سرمایهگذاری خطرپذیر (Venture Capital) مدرن را بررسی میکند؛ از ریشههای آن در کافههای شهر سانفرانسیسکو در دهه ۱۹۵۰ تا انقلاب رایانههای شخصی در دهه ۱۹۸۰.
بخش قابلتوجهی از هزینه ساخت Something Ventured توسط سرمایهگذاران خطرپذیری تامین شده که خودشان نیز در این مستند حضور دارند.
در این مستند سرمایهگذاران خطرپذیر افرادی جسور و ماجراجو به تصویر کشیده میشوند که با پذیرش ریسک، به دنبال فرصتهای نوآوری و کسب بازدهی هستند.
«برای شرکتهای خودروسازی فقط دو انتخاب وجود داشت: یا از قانون پیروی کنند یا با آن مقابله کنند. در نهایت هر دو کار را انجام دادند.»
— راوی مستند
در سال ۱۹۹۶، شرکت جنرال موتورز خودروی برقی EV1 را برای گروهی از مشتریان منتخب در ایالتهای کالیفرنیا و آریزونا عرضه کرد. پس از آن خودروسازان دیگری نیز به این مسیر پیوستند.
با وجود استقبال اولیه، خودروهای برقی هرگز نتوانستند به توزیع گسترده و فراگیر در بازار دست پیدا کنند.
مستند ?Who Killed the Electric Car با روایت مارتین شین، به بررسی عوامل مختلفی میپردازد که ممکن است در ناکامی این خودروها نقش داشته باشند.
این مستند بهتدریج سراغ مظنونان اصلی میرود: تقاضای مصرفکنندگان، محدودیتهای فناوری، شرکتهای نفتی، خودروسازان و حتی دولت دوم جورج بوش.
فیلم در نهایت صنعتی را به تصویر میکشد که نتوانسته است از درون خود نوآوری کند و تغییرات اساسی به وجود آورد.
«هرچه تلاش میکنند مدیریت شرکت را با یک مدیرعامل واحد تثبیت کنند، من بیشتر به یک مشکل تبدیل میشوم.»
— تام هرمن
مستند Startup.com داستان شرکت govWorks.com را از زمان تاسیس تا سقوط و تعطیلی آن دنبال میکند.
فیلمسازان با دسترسی نزدیک به دو بنیانگذار شرکت یعنی کلیل و تام، تصویری دقیق و آموزنده از چالشها و اشتباهاتی ارائه میدهند که ممکن است یک استارتاپ در مراحل مختلف رشد با آنها روبهرو شود.
تماشای تلاشهای روزمره کلیل برای مدیریت مشکلات اجرایی و عملیاتی شرکت، تجربهای آموزشی و درعینحال هشداردهنده است. مشکلاتی که بسیاری از مدیران عامل هنگام توسعه کسبوکار خود با آنها مواجه میشوند.
این مستند تعادل خوبی در برابر روایتهای بیش از حد ستایشآمیز از کارآفرینان در برخی فیلمها و سریالهای دیگر ایجاد میکند. در اینجا خبری از قهرمانسازی یکطرفه نیست؛ بلکه با واقعیتهای دشوار و گاهی ناخوشایند مدیریت یک استارتاپ مواجه میشویم.
این رویکرد همان چیزی است که در فهرست ۱۵۶ نمونه از کالبدشکافی شکست استارتاپها (Startup Post-Mortems) در وبسایت CB Insights نیز دنبال شده است.
«این داستان شرکتهای بزرگ و سرمایهگذاریهای بسیار بزرگ است.»
— جوزف پارک
مستند e-Dreams که در سال ۲۰۰۱ منتشر شد، داستان شرکت Kozmo.com را روایت میکند. فروشگاه اینترنتیای که امکان خرید آنلاین و تحویل سریع سفارشها را فراهم میکرد.
در یکی از صحنههای تلخ مستند، بنیانگذار شرکت، جوزف پارک، درباره تلاش برای جذب دورهای سرمایهگذاری بیش از ۱۰۰ میلیون دلار صحبت میکند. درحالیکه پیکهای دوچرخهسوار شرکت حتی برای دریافت بهموقع حقوق خود با مشکل مواجهاند.
Kozmo در مجموع بیش از ۲۵۰ میلیون دلار سرمایه جذب کرد اما در نهایت شکست خورد و فعالیتش متوقف شد.
اهمیت این مستند در سالهای اخیر بیشتر هم شده است؛ زیرا نسل جدیدی از استارتاپهای مبتنی بر خدمات درخواستی (On-demand) نیز سرمایه زیادی مصرف کردهاند. با این حال در دستیابی به اقتصاد واحدی پایدار (Unit Economics) با مشکل مواجه شدهاند.
این اتفاق در شرایطی رخ داده که میزان سرمایهگذاری و معاملات در این حوزه نیز با کاهش روبهرو شده است.
«سه دلیل وجود دارد که مردم گوشیهای ما را میخرند. میدانی آن سه دلیل چیست؟ چون لعنتی کار میکنند!»
— جیم بالسیلی، فیلم BlackBerry
فیلم BlackBerry به کارگردانی مت جانسون، داستان ظهور و سقوط شرکت کانادایی Research In Motion و محصول مشهور آن، گوشی بلکبری را روایت میکند. شرکتی که زمانی یکی از بازیگران اصلی بازار تلفن همراه بود و نقش مهمی در شکلگیری ارتباطات دیجیتال امروزی داشت.
داستان بر رابطهی سه شخصیت اصلی تمرکز دارد: مایک لازاریدیس و داگ فریگین، دو چهرهی فنی و خلاقی که در شکلگیری بلکبری نقش داشتند و جیم بالسیلی، مدیری جاهطلب که با ورودش به شرکت، مسیر رشد تجاری آن را تغییر میدهد.
جی باروشل در نقش مایک لازاریدیس، مت جانسون در نقش داگ فریگین و گلن هاوتون در نقش جیم بالسیلی ظاهر میشوند. تفاوت شخصیت این سه نفر یکی از محورهای اصلی داستان است. از نگاه فنی و محصولمحور مایک و داگ تا رویکرد تهاجمی و تجاری جیم.
فیلم نشان دهنده این است که چگونه ترکیب توانایی فنی، شناخت بازار و مدیریت تجاری میتواند یک کسبوکار کوچک را به شرکتی بزرگ تبدیل کند. اما عواملی مانند غرور مدیریتی، تصمیمهای اشتباه، رقابت شدید و ناتوانی در تشخیص تغییرات بازار زمینهی افول آن را فراهم میکنند.
یکی از مهمترین بخشهای داستان، مواجههی بلکبری با ورود آیفون و تغییر انتظارات کاربران از تلفن همراه است. شرکتی که زمانی بازار را در اختیار داشت دیگر توانایی سازگاری سریع با تحولات جدید را نداشت.
BlackBerry فقط داستان شکست یک محصول نیست. بلکه روایتی از اهمیت تطبیقپذیری، تقسیم درست نقشها میان همبنیانگذاران و ضرورت بازنگری در استراتژی کسبوکار است.
«پیشگامان برای پیروزی باید همهچیزشان را به خطر بیندازند.»
— هنک راجرز، فیلم Tetris
فیلم Tetris به کارگردانی جان اس. بیرد، داستان تلاش برای بهدست آوردن حق انتشار جهانی **بازی مشهور تتریس **را روایت میکند. بازیای که در سال ۱۹۸۴ توسط الکسی پاژیتنوف، برنامهنویس اهل شوروی، طراحی و بعدها به یکی از شناختهشدهترین بازیهای ویدیویی جهان تبدیل شد.
داستان از جایی آغاز میشود که هنک راجرز، کارآفرین و ناشر بازیهای ویدیویی در جریان یک نمایشگاه با تتریس آشنا میشود و پتانسیل تجاری آن را تشخیص میدهد. او تصمیم میگیرد حق انتشار بازی را برای بازارهای بینالمللی به دست بیاورد؛ تصمیمی که او را وارد مذاکرات پیچیدهای با شرکتها و نهادهای شوروی میکند.
تارون اجرتون نقش هنک راجرز را بازی میکند و نیکیتا یفریموف در نقش الکسی پاژیتنوف ظاهر میشود. تلاش این دو شخصیت برای تعیین تکلیف مالکیت و حقوق انتشار بازی، بخش مهمی از روایت فیلم است.
Tetris از زاویهی کسبوکار، موضوعاتی فراتر از ساخت یک محصول موفق را بررسی میکند. مالکیت فکری، مذاکره، قراردادهای تجاری، حق انتشار، شناخت بازار و ریسکپذیری از جمله موضوعاتی هستند که در طول داستان مطرح میشوند.
این فیلم یادآوری میکند که داشتن یک محصول خلاقانه تنها بخشی از مسیر موفقیت است. گاهی ارزش واقعی یک ایده زمانی آشکار میشود که فردی بتواند فرصت تجاری آن را تشخیص و مسیر مناسبی برای توسعه و عرضهی آن پیدا کند.
البته فیلم برای ایجاد تعلیق سینمایی، برخی اتفاقات را دراماتیزه کرده و تمام جزئیات آن دقیقا مطابق تاریخ نیست. بااینحال، بخش اصلی داستان بر پایهی تلاش واقعی هنک راجرز برای گرفتن حق انتشار جهانی تتریس شکل گرفته است.
«یک کفش، فقط یک کفش است؛ تا وقتی کسی آن را به پا کند.»
— سانی واکارو، فیلم Air
فیلم Air به کارگردانی بن افلک، داستان شکلگیری همکاری تاریخی نایکی با مایکل جردن و تولد برند Air Jordan را روایت میکند. همکاریای که نهتنها مسیر آیندهی نایکی را تغییر داد، بلکه الگوی تازهای برای بازاریابی ورزشی و همکاری برندها با چهرههای مشهور ایجاد کرد.
داستان در دههی ۱۹۸۰ اتفاق میافتد. زمانی که بخش بسکتبال نایکی در رقابت با برندهایی مانند آدیداس و کانورس، جایگاه قدرتمندی در بازار نداشت. سانی واکارو، مدیر بازاریابی نایکی معتقد است مایکل جردن استعداد و ظرفیت متفاوتی دارد و میتواند چهرهی اصلی یک خط تولید اختصاصی باشد.
مت دیمون در نقش سانی واکارو، بن افلک در نقش فیل نایت، بنیانگذار نایکی و وایولا دیویس در نقش دلوریس جردن، مادر مایکل جردن را بازی میکنند. بخش مهمی از داستان به تلاش سانی برای متقاعد کردن مدیران نایکی و خانوادهی جردن اختصاص دارد. تلاشی که در ابتدا با تردیدهای زیادی روبهرو میشود.
یکی از تصمیمهای مهم در این داستان، کنار گذاشتن روش معمول نایکی برای تقسیم بودجهی تبلیغاتی میان چند بازیکن و اختصاص بخش عمدهای از آن به یک ورزشکار است. این تصمیم ریسک زیادی داشت اما بر پایهی شناخت بازار، تشخیص استعداد و تصور یک همکاری بلندمدت گرفته شد.
Air از منظر کسبوکار، نمونهی جالبی از بازاریابی استراتژیک، مذاکره، برندسازی و تصمیمگیری در شرایط عدم قطعیت است. همچنین نشان دهنده این است که گاهی مزیت رقابتی یک شرکت، نه فقط در محصولی که میفروشد، بلکه در داستان، هویت و ارتباطی است که پیرامون آن محصول میسازد.
این فیلمها و مستندها هرکدام از زاویهای متفاوت به دنیای استارتاپها نگاه میکنند. بعضی از آنها اهمیت داشتن چشماندازی بزرگ و جسارت در مسیر نوآوری را نشان میدهند و برخی دیگر به چالشهای رابطه میان همبنیانگذاران، جذب سرمایه و مدیریت منابع میپردازند.
در کنار این موضوعات مسائلی مانند فرهنگ سازمانی، رقابت در بازار، توسعه و مقیاسپذیری کسبوکار و تصمیمگیریهای مدیریتی نیز در این آثار مورد توجه قرار گرفتهاند. همچنین داستان برخی از استارتاپهای شکستخورده یادآور این نکته است که داشتن یک ایده خلاقانه یا جذب سرمایه زیاد، بهتنهایی موفقیت یک کسبوکار را تضمین نمیکند.
در مجموع این آثار فرصتی برای شناخت بهتر مسیر پرچالش راهاندازی و توسعه کسبوکارها هستند. مسیری که در آن علاوه بر ایده و نوآوری، تصمیمهای درست، همکاری موثر و توانایی مواجهه با شکست نیز اهمیت زیادی دارند.
بخشی از این مقاله بر اساس مقاله اصلی CB Insights و ترجمه بخشهای ارائهشده تنظیم شده است. نقلقولها ترجمه مفهومی هستند و لزوما با دیالوگ رسمی فیلمها مطابقت ندارند.